สามีประพฤตินอกใจภริยาโดยการอุปการะเลี้ยงดูหรือยกย่องหญิงอื่น ฉันภริยา เป็นชู้ หรือร่วมประเวณีกับหญิงอื่นเป็นอาจิณ หรือสามีไปมีความสัมพันธ์กับหญิงอื่นในทำนองชู้สาว

     ในกรณีที่สามีมีภริยาน้อย ไปเป็นชู้กับภริยาผู้อื่น หรือสามีร่วมประเวณีกับหญิงอื่นเป็นอาจิณนั้น การที่ภริยาจะเรียกค่าทดแทนจากสามีและจากภริยาน้อยหรือหญิงมีสามีที่ร่วมทำชู้หรือหญิงอื่นที่มาร่วมประเวณีกับสามีเป็นอาจิณทั้งสองคน 

     การฟ้องคดี : ภริยาต้องฟ้องหย่าสามีโดยอ้างเหตุสามีมีภริยาน้อย หรือสามีเป็นชู้กับภริยาผู้อื่น หรือสามีร่วมประเวณีกับหญิงอื่นเป็นอาจิณและฟ้องเรียกค่าทดแทนจากสามีและค่าทดแทนจากภริยาน้อยหรือจากหญิงมีสามีที่ร่วมทำชู้หรือจากหญิงอื่นที่มาร่วมประเวณีกับสามีเป็นอาจิณ โดยฟ้องสามีเป็นจำเลยที่ ๑ ภริยาน้อยหรือหญิงมีสามีที่ร่วมทำชู้ หรือหญิงอื่นที่มาร่วมประเวณีกับสามีเป็นอาจิณเป็นจำเลยที่ ๒ เมื่อศาลพิพากษาให้ภริยาหย่าขาดจากสามีด้วยเหตุหย่าตามฟ้อง ภริยาจึงจะมีสิทธิได้รับค่าทดแทนจากสามีและจากภริยาน้อยหรือหญิงอื่น ที่เป็นจำเลยที่ ๒ นั้น

         หากภริยาไม่ประสงค์จะหย่าขาดจากสามี จะฟ้องแต่เฉพาะเรียกค่าทดแทนจากสามีและจากภริยาน้อยหรือหญิงอื่นไม่ได้

***พึงสังเกตว่า หญิงบริการก็อาจต้องใช้ค่าทดแทนให้แก่ภริยาได้หากหญิงบริการนั้นร่วมประเวณีกับสามีเป็นอาจิณโดยรู้ว่าสามีมีภริยาอยู่แล้ว

     การที่ภริยาจะเรียกค่าทดแทนจากสามีและภริยาน้อยหรือหญิงอื่นนั้น ภริยา ต้องฟ้องหย่าสามีและเรียกค่าทดแทนในคดีฟ้องหย่านั้นให้เสร็จสิ้นเป็นคดีเดียวกัน หากภริยาหย่าขาดจากสามีด้วยความยินยอม โดยจดทะเบียนการหย่าแล้ว ภริยาจะฟ้องสามีเรียกค่าทดแทนที่สามีอุปการะเลี้ยงดูหรือยกย่องหญิงอื่นฉันภริยาไม่ได้ค่าทดแทนที่สามีและภริยาน้อยต้องชดใช้แก่ภริยา ศาลจะกำหนดให้เป็นเงินก้อน โดยคำนึงถึงพฤติการณ์และฐานะในสังคมของภริยา

    หากภริยาไม่ฟ้องหย่าสามี ภริยามีสิทธิเพียงเรียกค่าทดแทนจากภริยาน้อยที่ แสดงตนโดยเปิดเผยเพื่อแสดงว่ามีความสัมพันธ์กับสามีในทำนองชู้สาวเท่านั้น ภริยาจะฟ้องเรียกค่าทดแทนจากสามีไม่ได้

     ส่วนกรณีที่สามีไปเป็นชู้กับภริยาผู้อื่นหรือไปร่วมประเวณีกับหญิงอื่นเป็นอาจิณนั้น ตามปกติแล้วการกระทำดังกล่าวจะต้องปกปิด แอบลักลอบกระทำกันในที่ลับ แม้หญิงอื่นจะล่วงละเมิดสิทธิในครอบครัวของภริยาก็ตาม ภริยาก็เรียกค่าทดแทนจากภริยาผู้อื่นหรือหญิงอื่นนั้นไม่ได้ เพราะหญิงดังกล่าวไม่ได้แสดงตนโดยเปิดเผยเพื่อแสดงว่ามีความสัมพันธ์กับสามีในทำนองชู้สาว

      ต่างกับกรณีที่ชายอื่นล่วงเกินภริยาในทางชู้สาว แม้กระทำในที่ลับสามีก็เรียกค่าทดแทนจากชายอื่นนั้นได้

     สำหรับจำนวนค่าทดแทนที่ภริยาน้อยต้องชำระให้แก่ภริยานั้นส่วนใหญ่มักจะเรียกร้องให้ชำระเป็นเงินก้อน แต่ภริยาจะบังคับให้ภริยาน้อยยุติความสัมพันธ์ในทำนองชู้สาวกับสามีไม่ได้

       นอกจากนี้ หากภริยาน้อยยังไม่ยอมยุติความสัมพันธ์ในทำนองชู้สาวกับสามี ภริยาจะอ้างว่าเป็นการละเมิดสิทธิของภริยาตาม มาตรา ๔๒๐ และมาตรา ๔๔๗ ขอให้ภริยาน้อยชำระค่าเสียหายเป็นรายเดือนนับแต่วัน ฟ้องไปจนกว่าจะยุติความสัมพันธ์เช่นว่านี้มิได้  เพราะเป็นเรื่องที่กฎหมายบัญญัติไว้โดยเฉพาะเป็นพิเศษตามมาตรา ๑๕๒๓ วรรคสองเท่านั้น 

อ้างอิง  กฎหมายครอบครัว (ศอ.ประสพสุข บุญเดช) รวมคำบรรยายเนติฯ สมัยที่ 68 เล่มที่10