โครงสร้าง ประมวลกฎหมายอาญา | ศูนย์รวมข้อมูลกฎหมาย เตรียมสอบ 3 สนาม ที่ ลอว์สยาม ดอทคอม

ประมวลกฎหมายอาญา

โครงสร้างข้อที่ ๑ การกระทำครบองค์ประกอบที่กฎหมายบัญญัติ
๑. การกระทำ
การกระทำ หมายความว่า การเคลื่อนไหวร่างกายหรือไม่เคลื่อนไหวร่างกายโดยรู้สำนึก
รู้สำนึก หมายความว่า อยู่ภายใต้บังคับของจิตใจ
ท่านอาจารย์หยุด แสงอุทัย ได้อธิบายว่า การกระทำต้องมีองค์ประกอบ ดังนี้
(๑) ผู้กระทำคิดที่จะกระทำ
(๒) ตกลงใจที่จะกระทำ
(๓) กระทำไปตามที่ตกลงใจอันสืบเนื่องมาจากความคิด
ตัวอย่าง เด็กทารกอายุ ๘ เด...ือน กำเศษไม้ไว้ในมือ พลิกตัวไปข้างๆ เศษไม้ถูกลูกตาของเด็กอีกคนหนึ่งตาบอด (ตาบอดมีมาตรา ๒๙๗ บัญญัติไว้เป็นเรื่องอันตรายสาหัส) แต่ถ้าในกรณีเช่นนี้เด็กทารกไม่ต้องรับผิดตามมาตรา ๒๙๗ หรือมาตรา ๓๐๐ เพราะหลักทั่วไปตามมาตรา ๕๙ “บุคคลต้องรับผิดในทางอาญาก็ต่อเมื่อมีการกระทำ”
ตัวอย่าง แดงจิตบกพร่อง แดงใช้มีดฟันดำโดยคิดว่าเป็นการฟันต้นไม้ (ไม่ใช้มาตรา ๖๕ เพราะแดงวิกลจริตถึงขนาดไม่รู้สภาพการกระทำของตน จึงถือว่าไม่มีการกระทำ) แต่ใช้หลักทั่วไปในมาตรา ๕๙
ตัวอย่าง แดงเป็นโรคจิต สมมุติว่าแดงได้คิดว่าถ้าฆ่าดำแล้วจะช่วยให้โลกมนุษย์มีความสุข แดงจึงฟันดำตายและแดงรู้ว่าเป็นการฟันคน ในกรณีนี้สามารถใช้มาตรา ๖๕ ได้ เพื่อนำมาเป็นเหตุลดโทษ
สรุป กรณีแดงซึ่งอายุ ๘ เดือน ไม่ต้องรับผิดเพราะไม่มีการกระทำ แต่ถ้าแดงอายุ ๖ ปี ใช้ไม้แทงตาดำ แดงไม่ต้องรับผิดเพราะมีกฎหมายยกเว้นโทษตามโครงสร้างข้อที่ ๓
กรณีที่แดงเป็นคนวิกลจริตฟันคนโดยนึกว่าเป็นต้นไม้ ไม่ต้องรับผิดเพราะไม่มีการกระทำตามาตรา ๕๙
กรณีที่แดงเป็นคนวิกลจริตฟันคนโดยคิดว่าช่วยโลกให้สงบสุข ไม่ต้องรับโทษเพราะมีกฎหมายยกเว้นโทษตามโครงสร้างข้อที่ ๓
การกระทำนอกจากจะหมายถึงการเคลื่อนไหวร่างกายโดยรู้สำนึกแล้วยังรวมถึงการไม่เคลื่อนไหวร่างกายโดยรู้สำนึกด้วย การไม่เคลื่อนไหวร่างกายนั้นแบ่งออกได้เป็น ๒ อย่าง อย่างแรกคือ การกระทำโดยงดเว้น อย่างที่สองคือ การกระทำโดยละเว้น
ตัวอย่าง นางแดงต้องการฆ่าดำบุตรของตน ถ้านางแดงฆ่าด้วยการใช้ปืนยิงหรือเอามือบีบคอ เป็นต้น นางแดงผิดมาตรา ๒๘๘ แน่นอน เป็นการห่าด้วยการกระทำแบบเคลื่อนไหวร่างกาย แต่ถ้านางแดงไม่กล้ากระทำการดังกล่าว แต่นางแดงอยู่เฉยๆ ไม่ให้นมหรืออาหารแก่ลูกกิน จนลูกตาย นางแดงก็ผิดมาตรา ๒๘๘ ดุจเดียวกับการใช้ปืนยิง เพราะนางแดงได้ฆ่าบุตรของตนแล้ว โดยเป็นการฆ่าแบบไม่เคลื่อนไหวร่างกาย ซึ่งมาตรา ๕๙ วรรคท้าย เรียกว่าเป็นการฆ่าโดยเป็นการกระทำโดยงดเว้น เพราะนางแดงมีหน้าที่ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ที่จะต้องเลี้ยงดูบุตรผู้เยาว์ หน้าที่ดังกล่าวเป็นหน้าที่โดยเฉพาะที่นางแดงจะต้องอุปการะเลี้ยงดูบุตรเพื่อไม่ให้บุตรอดอาหารตาย ถ้านางแดงไม่ได้มีเจตนาฆ่าลูกแต่เผลอปล่อยให้ลูกคลานไปตกท่อน้ำตาย ก็จะถือว่านางแดงฆ่าลูกตายเป็นการฆ่าโดยงดเว้นได้หรือไม่ แม้แดงมีหน้าที่ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ที่จะต้องเลี้ยงดูบุตร แต่เนื่องจากนางแดงไม่มีเจตนาฆ่าจึงไม่ผิดตามมาตรา ๒๘๘ แต่ประมาทตามหลักเกณฑ์ตามมาตรา ๕๙ วรรคสี่ นางแดงจึงผิดมาตรา ๒๙๑ วรรคหนึ่ง
ตัวอย่าง นายแดงต้องการฆ่าดำบุตรของตนให้ตายด้วยการใช้ปืนยิงแต่หาโอกาสไม่ได้ วันหนึ่งนายแดงเห็นดำบุตรของตนและขาวเพื่อนของดำซึ่งแดงไม่รุ้จักกำลังจะจมน้ำตาย นายแดงช่วยเด็กทั้งสองได้แต่ไม่ช่วย จึงปล่อยให้ทั้งสองจมน้ำตาย ความรับผิดของนายแดงต่อดำบุตรผู้เยาว์ของตนคือถ้าแดงใช้ปืนยิงดำนายแดงผิดมาตรา ๒๘๘ ฉันใด การที่นายแดงปล่อยให้ดำบุตรของตนจมน้ำตายทั้งๆ ที่ช่วยได้ นายแดงก็ผิดมาตรา ๒๘๘ ฉันนั้น โดยถือว่าเป็นการกระทำโดยงดเว้นตามาตรา ๕๙วรรคท้าย เพราะประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์กำหนดหน้าที่บิดาต้องอุปการะเลี้ยงดูบุตรผู้เยาว์ซึ่งเป็นหน้าที่โดยเฉพาะ ที่จะต้องป้องกันไม่ให้บุคคลผู้เยาว์จมน้ำตาย ส่วนความรับผิดของนายแดงต่อเด็กชายขาว สมมติว่านายแดงต้องการจะฆ่าเด็กชายขาวอยู่ด้วย แต่หาโอกาสฆ่าไม่ได้ เช่นนี้ถือว่าถึงแม้นายแดงจะมีเจตนาฆ่าขาว แต่ก็ไม่ผิดมาตรา ๒๘๘ เพราะจะผิดมาตรา ๒๘๘ ได้จะต้องมีหลักเกณฑ์ดังนี้
(๑) ผู้ใด
(๒) ฆ่า
(๓) ผู้อื่น และ
(๔) โดยเจตนา (องค์ประกอบภายใน)
มีเจตนาฆ่าแต่เพียงผู้เดียว ไม่ผิดมาตรา ๒๘๘ เพราะจะต้องมีการกระทำอันเป็นการฆ่า
เสียก่อน แต่แดงไม่ได้ฆ่าขาว (ไม่ได้ใช้ปืนยิง) การอยู่เฉยๆโดยไม่ช่วยขาวไม่ใช่การฆ่าขาว (ทั้งๆ ที่เป็นการฆ่าดำ) เพราะการยืนเฉยๆ ดังกล่าวของแดงต่อขาวนั้นไม่ใช่การกระทำโดยงดเว้นตามมาตรา ๕๙ วรรคท้าย เพราะจะถือว่าเป็นการกระทำโดยงดเว้นได้จะต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ดังต่อไปนี้
งดเว้น
(๑) เป็นการกระโดยการไม่เคลื่อนไหวร่างกาย
(๒) ทั้งๆ ที่ผู้กระทำมีหน้าที่ต้องกระทำ
(๓) หน้าที่ต้องกระทำตามข้อ ๒ นั้น ต้องเป็นหน้าที่โดยเฉพาะเพื่อป้องกันผล
ตัวอย่าง แดงไม่ได้เป็นบิดาของขาวและไม่ได้เป็นผู้รับเลี้ยงดูขาว จึงไม่มีหน้าที่โดยเฉพาะที่จะต้องป้องกันไม่ให้ขาวจมน้ำตาย แต่แดงจะผิดตามมาตรา ๓๗๔ คือไม่ช่วยผู้ที่ตกอยู่ในภยันตรายอันเป็นความผิดลหุโทษ การไม่ช่วยตามมาตรา ๓๗๔ ไม่ใช่การกระทำโดยงดเว้นตามมาตรา ๕๙ วรรคท้าย แต่เป้นการกระทำโดยละเว้น ซึ่งมีหลัก ๓ ข้อ ดังต่อไปนี้
ละเว้น
(๑) เป็นการกระทำโดยไม่เคลื่อนไหวร่างกาย
(๒) ผู้กระทำมีหน้าที่ต้องกระทำ
(๓) หน้าที่ตามข้อ ๒ นั้น เป็นหน้าที่โดยทั่วไป ไม่ใช่หน้าที่โดยเฉพาะเพื่อป้องกันผล
แดงเป็นตำรวจต้องการฆ่าขาวศัตรูของตนด้วยการใช้ปืนยิงแต่หาโอกาสไม่ได้ วันหนึ่ง
ขณะปฏิบัติหน้าที่อยู่ เห็นดำกำลังจะยิงขาว แดงสามารถจับดำได้แต่อยู่เฉยๆ ปล่อยให้ดำยิงขาวตายไปต่อหน้าแดงผิดมาตรา ๑๕๗ อย่างแน่นอน ถ้าการที่แดงปล่อยให้ดำยิงขาวเป็นการงดเว้นตามมาตรา ๕๙ วรรคท้าย ก็ถือว่าเป้นการฆ่า มีผลเท่ากับใช้ปืนยิงจึงผิดตามมาตรา ๒๘๘ อย่างแน่นอน ถ้าแดงเป็นตำรวจที่ทางราชการมอบให้ทำหน้าที่อารักขาขาว เช่นนี้ถือว่าแดงกระทำการโดยงดเว้น แต่ตามตัวอย่างแรกถึงแม้แดงจะมีเจตนาฆ่าขาว แต่หน้าที่ที่แดงมีต่อขาวเป็นหน้าที่โดยทั่วไป ในฐานะที่เป็นตำรวจจึงมีหน้าที่จับกุมผู้ร้ายที่กระทำผิดต่อหน้า ไม่ใช่มีหน้าที่ป้องกันผล แดงจึงผิดมาตรา ๑๕๗ เท่านั้น ซึ่งเป็นการกระทำโดยละเว้น แต่ในกรณีที่เป็นการปฏิบัติหน้าที่โดยอารักขา นอกจากผิด ๑๕๗ แล้ว แดงยังผิดมาตรา ๒๘๘ (ถ้าไตร่ตรองไว้ก่อนผิดมาตรา ๒๘๘ (๔)) เพราะการที่ได้รับมอบหมายให้อารักขาเป็นการกำหนดหน้าที่ให้แก่แดง อันเป็นหน้าที่โดยเฉพาะที่จะป้องกันไม่ให้ขาวตาย เป้นการกระทำกรรมเดียวผิดกฎหมายหลายบท ซึ่งมาตรา ๙๐ ให้ลงโทษบทหนักแต่เพียงบทเดียว (บทหนักคือมาตรา ๒๘๘)
รับจ้างฆ่าถือว่า “เป้นการฆ่าโดยไตร่ตรองไว้ก่อนทุกกรณี”
หน้าที่ของการกระทำโดยงดเว้นนั้นมีหลายกรณี ดังต่อไปนี้
๑. หน้าที่ตามที่กฎหมายบัญญัติ เช่น
มาตรา ๑๕๖๓ ลูกต้องเลี้ยงดูพ่อแม่
มาตรา ๑๕๖๔ พ่อแม่เลี้ยงดูบุตร
มาตรา ๑๔๖๑ สามี-ภรรยาต้องเลี้ยงดูซึ่งกันและกัน
หน้าที่ดังกล่าวถือว่าเป็นหน้าที่โดยเฉพาะที่จะต้องป้องกันมิให้บุตร บิดามารดา สามีหรือภรรยา ได้รับอันตราย
ถ้าพ่อเจตนาฆ่าลูกพ่อก็ผิดมาตรา ๒๘๘
พ่อไม่เจตนาแต่เล่นการพนันหรือกินเหล้าเพลินปล่อยให้ลูกคลานไปตกน้ำตาย เช่นนี้ พ่อประมาท พ่อก็ผิดมาตรา ๒๙๑
๒. หน้าที่อันเกิดจากการยอมรับโดยเจาะจง เช่น ยอมรับเป็นผู้ดูแลความปลอดภัยในสระว่ายน้ำหรืออาสาจะดูแลบุตรทารกให้
๓. หน้าที่อันเกิดจากการกระทำก่อนๆ ของตน เช่น นายแดงเห็นนายดำคนตาบอดกำลังจะเดินข้ามถนน นายแดงเกรงว่านายดำจะได้รับอันตราย จึงอาสาพานายดำเดินข้ามถนน ขณะที่นายแดงจูงนายดำข้ามถนน นายแดงเห็นรถประจำทางเที่ยวสุดท้าย นายแดงจึงทิ้งนายดำไว้กลางถนน นายขาวขับรถมาด้วยความเร็วสูงชนดำ ดำตาย เช่นนี้แดงผิดฐานฆ่าดำ เป็นการฆ่าโดยงดเว้นตามมาตรา ๕๙ วรรคท้าย การที่แดงอาสาเข้าไปช่วยดำโดยการจูงดำข้ามถนนนั้น แดงมีหน้าที่จะต้องพาดำเดินข้ามถนนไปยังอีกฝั่งหนึ่งจนกระทั่งดำปลอดภัย แดงจึงจะหมดหน้าที่ การที่แดงปล่อยดำไว้กลางถนนเป็นการงดเว้นการที่จักต้องกระทำเพื่อป้องกันมิให้ดำถูกรถแล่นมาชนตาย เป็นหน้าที่จากการกระทำก่อนๆ ของตน

๔. หน้าที่อันเกิดจากความสัมพันธ์พิเศษเฉพาะเรื่อง ไม่มีกฎหมายบัญญัติไว้เป็นหน้าที่โดยตรงเหมือนข้อ ๑ แต่เนื่องจากมีความสัมพันธ์ต่อกันเป็นพิเศษจึงมีหน้าที่ต่อกัน
ตัวอย่าง สามี-ภรรยา ที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส ไม่มีหน้าที่ตามกฎหมายที่จะต้องช่วยเหลือเลี้ยงดูซึ่งกันและกัน แต่ในความเป็นจริงเขามีหน้าที่ที่จะต้องช่วยเหลือเลี้ยงดูซึ่งกันและกัน ถ้าสามีปล่อยให้ภรรยาที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสนอนตายเพราะเจ็บป่วยอยู่ที่บ้าน ทั้งๆ ที่สามีช่วยได้ ถือว่าสามีฆ่าภรรยา
ตัวอย่าง ป้ากับหลานไม่มีกฎหมายกำหนดหน้าที่จะต้องอุปการะช่วยเหลือซึ่งกันและกัน แต่ถ้าป้าเลี้ยงดูหลานจนหลานเติบใหญ่ขึ้นมา หลานมีหน้าที่จะต้องเลี้ยงดูป้าอันเป็นหน้าทื่ที่เกิดจากความสัมพันธ์พิเศษเฉพาะเรื่อง
ตัวอย่าง มาตรา ๘๒ เรื่องยังยั้ง
แดงเล็งปืนจะยิงดำแต่สามารถยับยั้งได้เพราะสงสารจึงไม่ลั่นไกปืน เรียกว่าแดงยับยั้งได้
๑. แดงผิดฐานพยายามฆ่าดำ
๒. แดงไม่ต้องรับโทษฐานพยายามฆ่า
แต่การที่แดงเล็งปืนไปที่ดำ ทำให้ดำตกใจกลัว แดงจึงต้องรับผิดตามมาตรา ๓๙๒
ตัวอย่าง มาตรา ๘๒ เรื่องกลับใจ
แดงเล็งปืนจะยิงดำ ลั่นไกปืนยิงไปที่ดำแล้ว ดำถูกยิงใกล้ตายในป่าลึก แดงสงสารจึงพาดำมารักษาตัวจนหาย เรียกว่าแดงกลับใจ
๑. แดงผิดฐานพยายามฆ่าดำ
๒. ได้รับการยกเว้นโทษในความผิดฐานพยายามฆ่า
แต่แดงต้องรับโทษในความผิดทำร้ายดำรับอันตรายสาหัสตามมาตรา ๒๙๗ และ มาตรา
๓๙๒ อีกมาตราหนึ่งเหตุผลที่ผิดมาตรา ๒๙๗ คือ การฆ่าย่อมรวมการทำร้ายอยู่ด้วยในตัว เมื่อมีการกระทำถึงขั้นฆ่าแล้ว ก็กลืนการทำร้ายร่างกายตามหลักที่ว่า “สิ่งที่ใหญ่กว่าย่อมกลืนสิ่งที่เล็กกว่าอยู่ด้วยในตัว” เมื่อผิดฐานฆ่าไปแล้ว จึงไม่ต้องพิจารณาฐานทำร้ายร่างกายอีก แต่ในกรณีที่ไม่อาจลงโทษฐานฆ่าได้ เช่น กฎหมายยกเว้นในความผิดฐานพยายามฆ่า ก็จะต้องคายความผิดที่กลืนไว้ออกมาคือผิดมาตรา ๒๙๗
สรุป ข้อแตกต่างงดเว้นกับละเว้นอยู่ตรงที่ว่า “หน้าที่” ถ้าเป็นหน้าที่โดยทั่วไปหากไม่กระทำถือเป็นละเว้น ถ้ามีหน้าที่โดยเฉพาะเพื่อป้องกันผล หากไม่กระทำถือเป็นงดเว้น
ตัวอย่าง นางแดงต้องการฆ่าลูกทารกของตนจึงไม่ให้นมลูกกิน ลูกใกล้ตายนางแดงผิดฐานพยายามฆ่าเป็นการฆ่าโดยการงดเว้นตามมาตรา ๕๙ วรรคท้าย เพราะนางแดงมีหน้าที่ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ที่จะต้องอุปการะเลี้ยงดูบุตรผู้เยาว์ของตน การที่ปล่อยให้บุตรผู้เยาว์ของตนอดอาหารจนใกล้ตายเป็นการ “งดเว้นการที่จักต้องกระทำเพื่อป้องกันผล”
การกระทำโดยงดเว้นไม่ต่างกับการกระทำโดยเคลื่อนไหวร่างกาย ถ้านางแดงใช้ปืนยิงลูกของตนเองไม่ตาย นางแดงผิดฐานพยายามฆ่าลูก การที่นางแดงไม่ให้นมลูกกินแต่ลูกไม่ตาย นางแดงก็ผิดฐานพยายามฆ่าเช่นกัน
แต่ถ้าเป็นการกระทำโดยละเว้นแล้ว (ตัวอย่างเปรียบเทียบงดเว้นกับละเว้น)
นายแดงต้องการฆ่าดำบุตรทารกของนายขาวด้วยการใช้ปืนยิงแต่หาโอกาสไม่ได้ วันหนึ่งนายแดงเดินเล่นที่สระว่ายน้ำ เห็นดำกำลังจะจมน้ำตาย นายแดงไม่ช่วย (มีเจตนาฆ่า) นายเหลืองเห็นเหตุการณ์จึงเข้าไปช่วยดำขึ้นมาจากสระน้ำได้ เช่นนี้แดงผิดมาตรา ๓๗๔ซึ่งเป็นการกระทำโดยละเว้น
ประเด็นผิดฐานพยายามหรือผิดสำเร็จ
การกระทำโดยละเว้นตามมาตรา ๓๗๔ ต่างจากการกระทำโดยงดเว้น เพราะละเว้นไม่มีพยายามไม่คำนึงถึงผล แม้ดำไม่ตายแดงก็ผิดมาตรา ๓๗๔ เป็นความผิดสำเร็จทันทีที่ช่วยได้แต่ไม่ช่วย