สรุปภาพรวมวิธีพิจารณาในศาลชั้นต้น

วิธีพิจารณาในศาลชั้นต้น เป็นบทบัญญัติในภาค ๒ ของประมวลกฎหมายวิธี พิจารณาความแพ่งว่าด้วยวิธีพิจารณาในศาลชั้นต้นทั้งหมดต่อจากภาค ๑ ซึ่งเป็น บททั่วไป แบ่งเป็น ๒ ลักษณะ คือ

ลักษณะ ๑ วิธีพิจารณาสามัญในศาลชั้นต้น เริ่มตั้งแต่มาตรา ๑๗๐ ถึง มาตรา ๑๘๘ เนื้อหาสาระเป็นบทบัญญัติว่าด้วยวิธีพิจารณาของศาลชั้นต้นแบบ "สามัญ" ได้แก่วิธีพิจารณาที่ปกติ ซึ่งบังคับใช้แก่การดำเนินคดีธรรมดาทั่วไป

ลักษณะ ๒ วิธีพิจารณาวิสามัญในศาลชั้นต้นตั้งแต่มาตรา ๑๗๐ ถึงมาตรา ๒๒๒ เนื้อหาสาระเป็นบทบัญญัติว่าด้วยวิธีพิจารณาของศาลชั้นต้นแบบวิสามัญ คือ เฉพาะเรื่อง มีความหมายว่าใช้เฉพาะกับคดีประเภทใดประเภทหนึ่งเท่านั้น "วิธีพิจารณาวิสามัญ" จึงใช้บังคับเป็นการเฉพาะแก่คดีที่กำหนดไว้เท่านั้น

ถ้าพิจารณาเนื้อหาทั้งหมดในลักษณะ ๑ วิธีพิจารณาสามัญในศาลชั้นต้นจะ เห็นว่าได้แบ่งวิธีพิจารณาไปตามประเภทคดีที่กำหนดให้เป็น ๒ ประเภท คือ "คดีมี ข้อพิพาท" กับ "คดีไม่มีข้อพิพาท" ตามมาตรา ๑๘๘

ส่วนลักษณะ ๒ วิธีพิจารณาวิสามัญในศาลชั้นต้นแบ่งวิธีพิจารณาไปตาม ประเภทคดีที่กำหนดไว้เป็นรายหมวด คือ

หมวดที่ ๑    วิธีพิจารณาคดีมโนสาเร่    (มาตรา    ๑๘๙   ถึงมาตรา ๑๙๖)

หมวดที่ ๒     การพิจารณาโดยขาดนัด    แบ่งเป็น    ๒ ส่วน
     ส่วนที่  ๑ การขาดนัดยื่นคำให้การ  (มาตรา   ๑๙๗   ถึงมาตรา   ๑๙๙ ฉ) 
     ส่วนที่   ๒   การขาดนัดพิจารณา   (มาตรา   ๒๐๐   ถึงมาตรา ๒๐๗)

หมวดที่ ๓  อนุญาโตตุลาการ   (มาตรา   ๒๑๐   ถึงมาตรา ๒๒๒)
 

ดังนั้น   คดีที่จะใช้วิธีพิจารณาวิสามัญในศาลชั้นต้น   ตามประมวลกฎหมาย วิธีพิจารณาความแพ่งภาค  ๒   จึงมีเฉพาะแต่คดีมโนสาเร่   คดีที่มีการขาดนัดยื่นคำให้ การขาดนัดพิจารณา   และคดีที่คู่ความตกลงกันเสนอข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการ เป็นผู้ชี้ขาดเท่านั้น

อ้างอิง : กฏหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง ภาค2 (อ.สมชาย พงษธา) รวมคำบรรยาย เล่มที่1  ภาค2/67