หลักเกณฑ์การขอยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลและกระบวนพิจารณาและการมีคำสั่งคำร้องของศาล

(๑) การยื่นคำร้องขอยกเว้นค่าธรรมเนียมศาล ผู้ร้องอาจเสนอพยานหลักฐานไปพร้อมกับคำร้องก็ได้

(๒) หากศาลเห็นสมควรไต่สวนพยานหลักฐานเพิ่มเติมก็ให้ดำเนินการไต่สวน โดยเร็วเท่าที่จำเป็น

(๓) ทั้งนี้ศาลจะมีคำสั่งให้งดการดำเนินกระบวนพิจารณาคดีนั้นไว้ทั้งหมด หรือ แต่บางส่วนเป็นการชั่วคราวจนกว่าการพิจารณาสั่งคำร้องขอยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลจะถึงที่สุดก็ได้ตามที่ศาลเห็นสมควร

(๔) ศาลอาจมีคำสั่งอนุญาตให้ยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลทั้งหมด หรือแต่บางส่วน หรือยกคำขอนั้นเสียก็ได้ แต่ห้ามมิให้ศาลอนุญาต เว้นแต่จะเป็นที่เชื่อได้ว่า

  (ก) ผู้ร้องไม่มีทรัพย์สินพอที่จะเสียค่าธรรมเนียมศาล หรือ

  (ข) หากผู้ร้องไม่ได้รับยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลจะได้รับความเดือดร้อนเกิน สมควรเมื่อได้พิจารณาถึงสถานะของผู้ร้อง

  (ค) ในกรณีผู้ร้องเป็นโจทก์ หรือผู้อุทธรณ์หรือฎีกา การฟ้องร้องหรืออุทธรณ์ หรือฎีกานั้นมีเหตุอันสมควรด้วย

  การขอยกเว้นค่าธรรมเนียมศาล เป็นเรื่องระหว่างผู้ขอยกเว้นค่าธรรมเนียมศาล กับศาลเท่านั้น ไม่เกี่ยวข้องกับคู่ความฝ่ายอื่น อีกทั้งหลักการยกเว้นค่าธรรมเนียมศาล มิได้พิจารณาว่าผู้ขอเป็นคนยากจนหรือไม่ หากแต่พิจารณาแต่เพียงว่าสถานะของผู้ร้องในขณะนั้นมีเงินเพียงพอจะเสียค่าธรรมเนียมศาลโดยไม่เดือดร้อนเกินสมควรหรือไม่เท่านั้น

  ดังนั้น หลักเกณฑ์ของกระบวนการพิจารณาคำร้องขอยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลจึงไม่ต้องมีกระบวนการส่งสำเนาถ้อยคำสาบานของผู้ร้องไปให้คู่ความอีกฝ่ายหนึ่งพร้อมด้วยสำเนาคำขอฟ้องหรือต่อสู้คดีโดยยกเว้นค่าธรรมเนียมศาล และถ้าโจทก์เป็นผู้ยื่นคำร้องขอเช่นว่านั้นก็ไม่ต้องส่งสำเนาคำฟ้องไปด้วย และศาลพิจารณาสั่งคำร้องขอได้ โดยไม่ต้องฟังคู่ความทุกฝ่าย โดยอาจเพียงแต่พิจารณาจากพยานหลักฐานที่ผู้ขอเสนอ ต่อศาลพร้อมกับคำร้องเท่านั้นก็ได้ และหากศาลเห็นสมควรจะไต่สวนพยานหลักฐาน เพิ่มเติมก็ให้ดำเนินการไต่สวนโดยเร็วเท่าที่จำเป็น