มาตรา 194-353 เป็นหลักทั่วไปและเป็นหลักผลแห่งหนี้ เมื่อหนี้เกิดขึ้นแล้วจะอยู่บนความสัมพันธ์ ตามมาตรา 194-353 ทั้งหมด
หนี้เกิดขึ้นเพื่อระงับหนี้ และทรัพยสิทธิเกิดขึ้นเพื่อคงอยู่ เป็นการแยกความแตกต่างระหว่างหนี้และทรัพยสิทธิ
เมื่อหนี้เกิดขึ้นแล้ว คุณต้องรู้ตัวลูกหนี้ และรู้ว่าจะชำระหนี้อย่างไร แต่ไม่รู้ตัวเจ้าหนี้กันก็ไม่เป็นไร เช่น หนี้ตามเช็คนั้น ได้โอนต่อๆกันไปไม่อาจทราบได้แน่ชัดว่า ใครเป็นเจ้าหนี้(ผู้ทรง) เป็นต้น (หลักหนี้ที่ต้องชำระตามเขาสั่ง)
ผู้ที่จะก่อหนี้ได้ต้องมีสภาพบุคคล คือบุคคลธรรมดา และนิติบุคคล
หนี้เป็นความผูกพันระหว่างสิทธิของเจ้าหนี้และหน้าที่ของลูกหนี้ ถ้าเป็นสัญญาต่างตอบแทนก็กลับข้างกันได้ แต่สัญญากู้ลูกหนี้มีหน้าที่อย่างเดียว คือส่งมอบทรัพย์ที่กู้ยืมไป
ลักษณะของสิทธิของความเป็นเจ้าหนี้Obligatory Rightปรากฏอยู่ในมาตรา 194 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
(1) เป็นสิทธิเรียกร้องให้ลูกหนี้ชำระหนี้ เจ้าหนี้มีเพียงสิทธิเรียกร้องเท่านั้น เมื่อลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ก็จะทำอย่างอื่นมิได้ นอกจากไปฟ้องต่อศาลและศาลก็จะไปบังคับให้ลูกหนี้ชำระหนี้มิได้ ก็ต้องดำเนินการตามกฎหมายในส่วนบังคับคดีต่อไป ซึ่งเป็นการบังคับแก่ทรัพย์สินของลูกหนี้
(2) เป็นการเรียกร้องกับลูกหนี้เท่านั้นเรียกร้องเอากับผู้อื่นมิได้
(3) ต้องเป็นการเรียกร้องในสิทธิทางทรัพย์สินหรือสิทธิที่เกี่ยวกับทรัพย์สิน Property Rightมีคำพิพากษาที่อธิบายหลักนี้คือ ฏ.4820/2529 สิทธิการเช่าที่ดินที่เกิดจากนิติกรรมหรือข้อตกลง มิใช่ทรัพยสิทธิ แต่เป็นสิทธิที่เกี่ยวกับทรัพย์สิน ซึ่งอาจจำหน่ายจ่ายโอนได้แม้เป็นสิทธิระหว่างเจ้าหนี้กับลูกหนี้ ที่ผูกพันในสัญญาเช่าเท่านั้น เมื่อสิทธิของเจ้าหนี้เป็นสิทธิเกี่ยวกับทรัพย์สิน ซึ่งมาตรา214 วางหลักในการชำระหนี้ให้เจ้าหนี้บังคับเอากับทรัพย์สินของลูกหนี้ดังนั้นสิทธิของความเป็นเจ้าหนี้ จึงสามารถจำหน่ายจ่ายโอนได้ ซึ่งมิได้ติดกับตัวบุคคลแต่ในเวลาอธิบายมาตรา 194 เสมือนว่าเป็นบุคคลสิทธิ เป็นสิทธิเฉพาะตัวที่เจ้าหนี้เรียกร้องเอาจากตัวลูกหนี้เท่านั้น แต่หากเรายังยึดหลักนี้นั้น เมื่อสัญญาเกิดขึ้นก็ผูกพันเฉพาะคู่สัญญาหรือผู้ที่เป็นเจ้าหนี้ลูกหนี้เท่านั้น ที่ก่อให้เกิดสิทธิเรียกร้องระหว่างคู่สัญญา ทำให้การชำระหนี้ บุคคลอื่นจะมาถูกเรียกร้องตามสัญญามิได้ แต่ในแง่มุมในการบังคับตามสิทธิ ซึ่งมิได้บังคับกับตัวบุคคล แต่บังคับในทางทรัพย์สิน ดังนั้นศาลฎีกาจึงมองว่าสิทธิการเช่าเป็นสิทธิที่เกี่ยวกับทรัพย์สิน เป็นการใช้สอยในตัวทรัพย์สิน ผู้เช่าเป็นคู่สัญญาที่จะมาผูกพันตามสัญญาเช่าในการใช้สอยทรัพย์สิน ศาลฎีกาจึงวินิจฉัยว่า สิทธิการเช่าเป็นสิทธิเกี่ยวกับทรัพย์สิน ที่จำหน่ายจ่ายโอนได้ และยังมีคำพิพากษาฎีกาไปถึงว่าสิทธิของเจ้าหนี้เป็นทรัพย์สินด้วย เพราะในมาตรา 138 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มีการอธิบายคำจำกัดความของคำว่า “ทรัพย์สิน” ว่า ทรัพย์สินหมายความรวมถึงทรัพย์และวัตถุไม่มีรูปร่าง ซึ่งอาจมีราคาและถือเอาได้ ซึ่งเป็นคำพิพากษาฎีกาเก่า เป็นเรื่องเกี่ยวกับสิทธิในการเป็นลูกวงเล่นแชร์ มีใจความว่า สิทธิในการเป็นลูกวงในการเล่นแชร์นั้น เป็นทรัพย์สินชนิดหนึ่ง ซึ่งลูกวงแชร์มีสิทธิในการเปียแชร์ได้ ชอบที่จะกำหนดว่าจะให้เงินเป็นจำนวนเท่าไรและบวกดอกเบี้ยเท่าไร ใครให้เงินสูงสุดในรอบนั้นจะได้เงินไป สิทธิในการเป็นลูกวงแชร์ เป็นทรัพย์สินชนิดหนึ่ง ซึ่งอาจมีราคาและอาจถือได้ แต่อย่างไรก่อนที่จะเชื่อว่าสิทธิทางหนี้หรือสิทธิของเจ้าหนี้เป็นทรัพย์สินให้ไปอ่าน หนังสือของท่านอาจารย์ ไพโรจน์ วายุภาพ เรื่องคำอธิบายประมวยกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยหนี้ เล่มพิมพ์ครั้งที่ 4 หน้า 30 อธิบายในแง่มุมที่ว่า ถ้าเรามองสิทธิทางหนี้ขนาดเป็นทรัพย์สิน ต้องระวังเพราะมันไม่เหมือนทรัพย์สินอื่น หนี้เป็นเพียงสิทธิรียกร้องอาจมีมูลค่าในทางทรัพย์สิน แต่ทรัพย์สินตัวนี้ไม่สามารถบังคับได้โดยผู้ทรงสิทธิ์(เจ้าหนี้)ด้วยตนเอง ถ้าจะบังคับต้องบังคับทางศาลเสมอ และทรัพย์สินตัวนี้ซึ่งเป็นมูลค่าของสิทธิเรียกร้องของเจ้าหนี้ สมมุติว่า หนี้เงินกู้ 20,000 บาท เจ้าหนี้เป็นเจ้าหนี้เงินกู้ 20,000 บาท เวลาบังคับชำระหนี้ ไม่แน่ว่ามูลหนี้ของเจ้าหนี้ ซึ่งมีมูลค่า 20,000 บาท เจ้าหนี้จะได้เต็มราคา 20,000 บาท เพราะต้องดูเวลาบังคับชำระหนี้ว่าลูกหนี้มีทรัพย์สินอยู่เท่าไร ถ้าลูกหนี้ล้มละลายก็ไม่มีเงิน หนี้ก็ได้ไม่ครบ 20,000 บาท แน่ๆ ดังนั้น การบังคับตามทรัพย์สิน ในสิทธิทางหนี้จะแตกต่างจากทรัพย์สินที่มีรูปร่าง และสิทธิตัวนี้ไม่มีรูปร่าง และยังถูกกำหนดวิธีการบังคับด้วยว่า ไม่สามารถบังคับได้ด้วยตัวเอง แต่ให้ศาลเป็นผู้บังคับ หนี้เงินกู้ 20,000 บาทอยู่เหนือทรัพย์สินอันใดของลูกหนี้ก็ไม่รู้ จนกว่าศาลจะบังคับคดีแล้วเราค่อยไปยึดทรัพย์สินของลูกหนี้มาขายทอดตลาด เมื่อได้มาเป็นเงินแล้วก็นำมาชำระหนี้ 20,000 บาท ถ้าไม่ถึงเราก็เอาเท่าที่มี (นักศึกษาอาจคิดว่า สิทธิของเจ้าหนี้อาจอยู่เหนือทรัพย์สิน เฉพาะอย่างของลูกหนี้ก็มี เป็นไปได้ถ้าการชำระหนี้เป็นการส่งมอบทรัพย์เฉพาะสิ่ง และทรัพย์อันมีอยู่ ตรงนี้เข้าข้อยกเว้นว่า สิทธิของเจ้าหนี้อาจอยู่เหนือทรัพย์เฉพาะสิ่ง ที่เจ้าหนี้เรียกร้องให้มีการส่งมอบทรัพย์นั้น ขอให้ศาลนำยึดแล้วนำมาส่งมอบแก่เจ้าหนี้ก็เป็นไปได้ แต่ต้องอยู่ในเงื่อนไขว่า ณ เวลาบังคับชำระหนี้มูลหนี้ในการส่งมอบทรัพย์เฉพาะสิ่งต้องยังมีอยู่ ถ้าไม่มีอยู่ ถามว่า หนี้หมดไปหรือไม่ ? ตอบ สิทธิในทางหนี้ของเจ้าหนี้ยังไม่หมดไปเพราะยังอยู่เหนือทรัพย์สินอื่นได้ ก็ไปเรียกร้องในกรณีเรียกค่าเสียหาย ตัวอย่าง ถ้าไปทำสัญญาจะซื้อจะขายที่ดินแปลงหนึ่ง พอไปเรียกร้องที่ดินนั้นไม่ใช้ที่ดินของฝ่ายผู้จะขายแต่เป็นของผู้อื่น คุณต้องตั้งฟ้องให้เป็นการส่งมอบที่ดินตามสัญญาจะซื้อจะขาย แต่ถ้าพิสูจน์ได้ว่าที่ดินมิใช้ของผู้จะขายคุณจะบังคับให้มีการส่งมอบได้อย่างไร ถึงแม้สิทธิทางหนี้ยังอยู่ เราไม่มีทางจะบังคับในฐานะผู้จะซื้อกับบุคคลอื่นได้ แต่ในฐานะเจ้าหนี้สิทธิทางหนี้ก็ยังไม่หมดไปยังสามารถบังคับกับทรัพย์สินอื่นของผู้จะขาย ซึ่งเป็นลูกหนี้ตามคำพิพากษาได้
ดังนั้น ที่ได้แจกแจงออกมาลักษณะของสิทธิของความเป็นเจ้าหนี้ ซึ่งอยู่คนละด้านกัน ทางด้านหนึ่งอาจมองเป็นสิทธิเรียกร้องซึ่งเป็นบุคคลสิทธิ อีกด้านหนึ่งอาจเป็นสิทธิในทางทรัพย์สิน
อีกด้านหนึ่งความผูกพันของลูกหนี้ แยกเป็น 2 ลักษณะ เพื่อให้นักศึกษาได้เห็นความผูกพันของลูกหนี้ในมูลหนี้สัญญา เราจะเห็น 2 ลักษณะ ต่อเนื่องกัน แต่ถ้าเป็นมูลหนี้ในทางกฎหมายจะมีความรับผิดเท่านั้นที่ลูกหนี้มีความผูกพันต่อเจ้าหนี้ แต่ถ้าในสัญญา นักศึกษาจะเห็น 2 step 2 ขั้นตอน ตลอดเวลาที่สัญญาเกิดขึ้นของคู่สัญญาที่เป็นลูกหนี้ จะเห็นในด้านหน้าที่ก่อน แต่เวลาที่ไม่ชำระหนี้ หน้าที่ตามสัญญานั้นจะเปลี่ยนเป็นความรับผิดโดยตัวของมันเอง ความผูกพันทางสัญญาเป็นความผูกพันทางกฎหมาย ซึ่งคล้ายละเมิด ซึ่งละเมิดคล้ายสัญญาตรงที่มีความรับผิดทางกฎหมายทั้งคู่หน้าที่ของลูกหนี้ในสัญญานั้น ปกติเป็นความผูกพันในมูลหนี้โดยตรงว่าสัญญากำหนดอย่างไร ตัวลูกหนี้ก็ต้องปฏิบัติตามนั้น แต่เมื่อลูกหนี้ไม่ปฏิบัติตามความผูกพันของตัวลูกหนี้ ซึ่งเป็นการเปลี่ยนโดยผลของกฎหมาย ซึ่งกฎหมายบอกไว้เลยว่า หน้าที่ที่ลูกหนี้ไม่ทำการชำระหนี้มีผลเป็นความรับผิดทันที ลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ให้ต้องตามความประสงค์แห่งมูลหนี้ เจ้าหนี้มีสิทธิเรียกค่าสินไหมทดแทนตามมาตรา 215 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์และความรับผิดจะไม่ผูกพันในตัวลูกหนี้ แต่ละผูกพันในทรัพย์สินของลูกหนี้แทน
ส่วนมาตรา 314 เป็นการอธิบายเรื่องความรับผิด ถ้าลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ ความรับผิดจะเป็นไปในแง่ทรัพย์สิน ลูกหนี้ไม่จำเป็นต้องมาชำระหนี้เอง เช่น หนี้เงินกู้ ลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ แล้วมีบุคคลภายนอกชำระหนี้แทนลูกหนี้ได้ ทำไมบุคคลดังกล่าวจึงชำระหนี้แทนลูกหนี้ได้ มีมาตรา 314 บัญญัติไว้ แล้วทำไมมาตรา 314 จึงบัญญัติให้บุคคลภายนอกชำระหนี้แทนลูกหนี้ได้คือต้องตอบเหตุผลให้ได้ด้วย
การแยกหน้าที่กับความรับผิดนั้นจะตอบได้หรือไม่ว่าหนี้ขาดอายุความ หนี้ขาดอายุความมีผลทำให้หนี้ไม่ระงับหรือไม่ ทำไมหนี้ไม่ระงับ ซึ่งในเรื่องหนี้ขาดอายุความเป็นเรื่องหนึ่งที่จะแยกให้เห็นว่าแม้สิทธิเรียกร้องมันขาดไปแต่ความรับผิดยังอยู่ได้ สิทธิเรียกร้องมันขาดแต่ถ้าหนี้ขาดอายุความแต่ลูกหนี้ยอมรับว่าเป็นหนี้ ศาลบังคับให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้หรือไม่ ทั้งที่หนี้ขาดอายุความแต่ความรับผิดยังอยู่ แม้หน้าที่ของลูกหนี้จะหมดไป มีอยู่ในมาตรา 193/10 หนี้ขาดอายุความแล้ว ลูกหนี้มีสิทธิปฏิเสธการชำระหนี้ได้ และมาตรา 193/28 แต่ถ้าลูกหนี้ชำระหนี้เองลูกหนี้เรียกคืนมิได้ เพราะมิใช่เรื่องลาภมิควรได้ตามมาตรา 406
อีกทั้งใน พ.ร.บ.ข้อมูลเครดิต หนี้ที่ขาดอายุความยังคงต้องบันทึกความเป็นหนี้อยู่ เพราะความรับผิดนั้นยังคงอยู่ การรับสภาพหนี้ต้องทำในอายุความหากทำเมื่อขาดอายุความ จะถือว่าเป็นการรับสภาพความรับผิด
ข้อยกเว้นความรับผิด ข้อจำกัดความรับผิดที่มีอยู่ในมาตรา 373 เป็นเรื่องยกเว้นความรับผิดได้แต่ยกเว้นหน้าที่ไม่ได้ ยกเว้นหนี้ไม่ได้ หากให้ยกเว้นได้ก็จะไม่ได้ข้อสัญญาข้อนั้น ไม่มีความผูกพันในข้อนั้น แต่เมื่อเกิดสัญญาขึ้นแล้ว ความรับผิดยกเว้นได้ เช่น ในความรับผิดของผู้ค้ำฯ ของผู้จำนำ ผู้จำนอง ซึ่งต้องรับผิดต่อเมื่อลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ ดังนั้น การที่จะฟ้องผู้ค้ำฯ ต้องดูว่าลูกหนี้ชำระหนี้แล้วหรือไม่ แม้ผู้ค้ำฯ จะต้องรับผิดอย่างลูกหนี้ร่วมก็ตาม เพราะฉะนั้นเวลาที่เจ้าหนี้จะฟ้องไม่มีทางที่จะฟ้องผู้ค้ำฯ ได้ทันทีต้องดูว่าลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ก่อน ถึงแม้ผู้ค้ำประกันจะรับผิดอย่างลูกหนี้ร่วม และต้องฟ้องลูกหนี้ด้วยฟ้องผู้ค้ำฯด้วยไม่ใช่ฟ้องผู้ค้ำฯ คนเดียวเพราะจะไม่รู้ว่าลูกหนี้ชำระหนี้หรือไม่ เพราะฉะนั้นนี้เป็นหลักทางวิชาหนี้ที่อธิบายให้เห็นว่า ความผูกพันของลูกหนี้มันมี 2 ลักษณะ
เรียบเรียงโดย ทีมงาน LawDD
|
