มาตรา ๓๐๓  สิทธิเรียกร้องนั้นท่านว่าจะพึงโอนกันได้ เว้นไว้แต่สภาพแห่งสิทธินั้นเองจะไม่เปิดช่องให้โอนกันได้

     ความที่กล่าวมานี้ย่อมไม่ใช้บังคับ หากคู่กรณีได้แสดงเจตนาเป็นอย่างอื่น การแสดงเจตนาเช่นว่านี้ ท่านห้ามมิให้ยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้บุคคลภายนอกผู้กระทำการโดยสุจริต

     มาตรา ๓๐๔  สิทธิเรียกร้องเช่นใด ตามกฎหมายศาลจะสั่งยึดไม่ได้ สิทธิเรียกร้องเช่นนั้น ท่านว่าจะโอนกันหาได้ไม่

     มาตรา ๓๐๕  เมื่อโอนสิทธิเรียกร้องไป สิทธิจำนองหรือจำนำที่มีอยู่เกี่ยวพันกับสิทธิเรียกร้องนั้นก็ดี สิทธิอันเกิดขึ้นแต่การค้ำประกันที่ให้ไว้เพื่อสิทธิเรียกร้องนั้นก็ดี ย่อมตกไปได้แก่ผู้รับโอนด้วย

     อนึ่งผู้รับโอนจะใช้บุริมสิทธิใดๆ ที่ตนมีอยู่เกี่ยวด้วยสิทธิเรียกร้องในกรณีบังคับยึดทรัพย์หรือล้มละลายนั้นก็ได้

     มาตรา ๓๐๖  การโอนหนี้อันจะพึงต้องชำระแก่เจ้าหนี้คนหนึ่งโดยเฉพาะเจาะจงนั้น ถ้าไม่ทำเป็นหนังสือ ท่านว่าไม่สมบูรณ์ อนึ่งการโอนหนี้นั้นท่านว่าจะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้ลูกหนี้ หรือบุคคลภายนอกได้แต่เมื่อได้บอกกล่าวการโอนไปยังลูกหนี้หรือลูกหนี้จะได้ยินยอมด้วยในการโอนนั้น คำบอกกล่าวหรือความยินยอมเช่นว่านี้ ท่านว่าต้องทำเป็นหนังสือ

     ถ้าลูกหนี้ทำให้พอแก่ใจผู้โอนด้วยการใช้เงิน หรือด้วยประการอื่นเสียแต่ก่อนได้รับบอกกล่าว หรือก่อนได้ตกลงให้โอนไซร้ ลูกหนี้นั้นก็เป็นอันหลุดพ้นจากหนี้

     มาตรา ๓๐๗  ถ้าพิพาทอ้างสิทธิในการโอนต่างราย โอนรายใดได้บอกกล่าวหรือตกลงกันก่อน โอนรายนั้นมีสิทธิดีกว่าโอนรายอื่นๆ

     มาตรา ๓๐๘  ถ้าลูกหนี้ได้ให้ความยินยอมดังกล่าวมาในมาตรา 306 โดยมิได้อิดเอื้อน ท่านว่าจะยกข้อต่อสู้ที่มีต่อผู้โอนขึ้นต่อสู้ผู้รับโอนนั้นหาได้ไม่ แต่ถ้าเพื่อจะระงับหนี้นั้นลูกหนี้ได้ใช้เงินให้แก่ผู้โอนไปไซร้ ลูกหนี้จะเรียกคืนเงินนั้นก็ได้ หรือถ้าเพื่อการเช่นกล่าวมานั้นลูกหนี้รับภาระเป็นหนี้อย่างใดอย่างหนึ่งขึ้นใหม่ต่อผู้โอน จะถือเสมือนหนึ่งว่าหนี้นั้นมิได้ก่อขึ้นเลยก็ได้

     ถ้าลูกหนี้เป็นแต่ได้รับคำบอกกล่าวการโอน ท่านว่าลูกหนี้มีข้อต่อสู้ผู้โอนก่อนเวลาที่ได้รับคำบอกกล่าวนั้นฉันใด ก็จะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้แก่ผู้รับโอนได้ฉันนั้น ถ้าลูกหนี้มีสิทธิเรียกร้องจากผู้โอน แต่สิทธินั้นยังไม่ถึงกำหนดในเวลาบอกกล่าวไซร้ ท่านว่าจะเอาสิทธิเรียกร้องนั้นมาหักกลบลบกันก็ได้ หากว่าสิทธินั้นจะได้ถึงกำหนดไม่ช้ากว่าเวลาถึงกำหนดแห่งสิทธิเรียกร้องอันได้โอนไปนั้น

     มาตรา ๓๐๙  การโอนหนี้อันพึงต้องชำระตามเขาสั่งนั้น ท่านว่าจะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้ลูกหนี้หรือบุคคลภายนอกคนอื่นได้แต่เฉพาะเมื่อการโอนนั้นได้สลักหลังไว้ในตราสาร และตัวตราสารนั้นได้ส่งมอบให้แก่ผู้รับโอนไปด้วย

     มาตรา ๓๑๐  ในมูลหนี้อันพึงต้องชำระตามเขาสั่งนั้น ลูกหนี้มีสิทธิที่จะสอบสวนถึงตัวผู้ทรงตราสาร หรือสอบสวนความถูกต้องแท้จริงแห่งลายมือชื่อหรือดวงตราของผู้ทรงได้ แต่ก็หามีความผูกพันที่จะต้องทำถึงเพียงนั้นไม่ แต่ถ้าลูกหนี้ทำการโดยทุจริตหรือประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงไซร้ การชำระหนี้นั้นก็ไม่เป็นอันสมบูรณ์

     มาตรา ๓๑๑  บทบัญญัติแห่งมาตราก่อนนี้ ท่านให้ใช้บังคับตลอดถึงกรณีที่มีกำหนดตัวเจ้าหนี้ระบุไว้ในตราสารซึ่งมีข้อความจดไว้ด้วยว่า ให้ชำระหนี้แก่ผู้ทรงตราสาร

     มาตรา ๓๑๒  ในมูลหนี้อันพึงต้องชำระตามเขาสั่งนั้น ลูกหนี้จะยกข้อต่อสู้ซึ่งมีต่อเจ้าหนี้เดิมขึ้นเป็นข้อต่อสู้ผู้รับโอนโดยสุจริตนั้นหาได้ไม่ เว้นแต่ที่ปรากฏในตัวตราสารนั้นเอง หรือที่มีขึ้นเป็นธรรมดาสืบจากลักษณะแห่งตราสารนั้น

     มาตรา ๓๑๓  บทบัญญัติแห่งมาตราก่อนนี้ ท่านให้ใช้บังคับตลอดถึงหนี้อันพึงต้องชำระแก่ผู้ถือนั้นด้วย แล้วแต่กรณี[1]

     การโอนสิทธิเรียกร้องคือการที่เจ้าหนี้ตกลงยินยอมโอนสิทธิที่จะเรียกให้ลูกหนี้ชำระหนี้ให้แก่บุคคลอีกคนหนึ่ง มีผลให้บุคคลผู้รับโอนเข้ามาเป็นเจ้าหนี้คนใหม่แทนเจ้าหนี้เดิม มีสิทธิเรียกให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้เช่นเจ้าหนี้เดิม ตัวอย่างเช่น

(๑)  ก. ก็เงิน ข.  ข.เป็นเจ้าหนี้มีสิทธิเรียกร้องให้ ก. ชำระหนี้เงินกู้  ข. โอนสิทธินี้ให้ ค.  ค. จะมีสิทธิเรียกร้องให้ ก. ชำระหนี้เงินกู้ได้

(๒)  ก. เช่าร้านของ ข. เป็นเวลา ๓ ปี  ก. ใช้ร้านเช่าได้เพียง ๑ ปี ก็โอนสิทธิตามสัญญาเช่าให้ ค. โดยความยินยอมของ ข.  ค. จะเข้ามาเป็นผู้เช่าร้านแทน ก. ต่อไป

(๓)  ก. สั่งจ่ายเช็คล่วงหน้าให้ ข.  ข. ต้องการเงินจึงเอาเช็คไปขายต่อให้ ค.  ค. ย่อมรับโอนสิทธิตามเช็คมา

(๔)  ผู้รับเหมาก่อสร้างโอนสิทธิที่จะได้รับเงินค่าจ้างให้แก่ธนาคารเพื่อชำระหนี้เงินกู้ ธนาคารย่อมมีสิทธิที่จะขอรับเงินค่าจ้างนั้นต่อไป

(๕)  ผู้ถูกรางวัลสลากกินแบ่งเอาสลากไปขายให้แก่ผู้รับซื้อ ผู้รับซื้อไว้ย่อมมีสิทธิไปรับรางวัลได้

       (๖) ก. ขับรถยนต์ชนรถยนต์ของ ข. เสียหาย  ข. โอนสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายให้ ค. เพื่อใช้หนี้  ค. ย่อมมีสิทธิเรียกร้องให้ ก. ชำระค่าเสียหายที่เกิดขึ้นแก่รถของ ข. ได้[2]

ผลของการโอนสิทธิเรียกร้อง

๑.      ผู้รับโอนเป็นเจ้าหนี้คนใหม่แทนเจ้าหนี้เดิมผู้โอน

     คือ ผู้รับโอนจะกลายเป็นเจ้าหนี้คนใหม่ ใช้สิทธิต่างๆอย่างเจ้าหนี้ผู้โอนได้ เรียกให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้ และเมื่อโอนสิทธิเรียกร้องแล้ว เจ้าหนี้ผู้โอนก็หมดสิทธิในหนี้นั้น ไม่อาจเรียกร้องให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้อีก ลูกหนี้ต้องชำระหนี้ให้แก่ผู้รับโอนคนใหม่ จะชำระหนี้ให้แก่เจ้าหนี้คนเดิมไม่ได้

     ฎ.๔๔๖/๒๔๙๕  จำเลยวางเงินประกันการรับเหมาทำการก่อสร้าง แล้วโอนสิทธิในการรับเงินดังกล่าวแก่ผู้ร้องก่อน โจทก์ผู้ชนะคดีจำเลยจึงไม่อาจอายัดสิทธิดังกล่าวได้อีก

     ฎ.๖๕๒/๒๕๐๘  จำเลยทำหนังสือโอนสิทธิในการรับเงินค่าจ้างเหมาให้ผู้ร้องซึ่งเป็นเจ้าหนี้ สิทธิเรียกร้องดังกล่าวตกเป็นของผู้ร้องแล้ว โจทก์ซึ่งเป็นเจ้าหนี้อีกคนหนึ่งของจำเลย ก็ไม่มีสิทธิขออายัดได้

๒.ผู้รับโอนได้รับโอนสิทธิเรียกร้องทั้งสิทธิประธาน และสิทธิอุปกรณ์มาด้วย

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๓๐๕ วรรคแรก บัญญัติว่า “เมื่อโอนสิทธิเรียกร้องไป สิทธิจำนองหรือจำนำที่มีอยู่เกี่ยวพันกับสิทธิเรียกร้องนั้นก็ดี สิทธิอันเกิดขึ้นแต่การค้ำประกันที่ให้ไว้เพื่อสิทธิเรียกร้องนั้นก็ดี ย่อมตกไปได้แก่ผู้รับโอนด้วย”

เช่น ก. กู้เงินจาก ข. โดยมีที่ดินจำนองเป็นประกันเงินกู้ไว้ ต่อมา ข. โอนสิทธิเรียกร้องให้ ค. ดังนี้ ค. ผู้รับโอนย่อมรับความเป็นเจ้าหนี้เงินกู้(สิทธิประธาน) และเจ้าหนี้จำนอง(สิทธิอุปกรณ์)มาด้วย ค. ย่อมบังคับให้ ก. ชำระหนี้เงินกู้ได้รวมถึงสิทธิในการบังคับจำนองด้วย

เมื่อเปรียบเทียบกับการแปลงหนี้ใหม่โดยเปลี่ยนตัวเจ้าหนี้ ตามหลักแล้ว ทรัพย์ประกันจะไม่โอนตามไปด้วย เว้นแต่ตกลงกันไว้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๓๐๕ วรรคสอง บัญญัติว่า “อนึ่งผู้รับโอนจะใช้บุริมสิทธิใดๆ ที่ตนมีอยู่เกี่ยวด้วยสิทธิเรียกร้องในกรณีบังคับยึดทรัพย์หรือล้มละลายนั้นก็ได้”

เช่น ก. ซื้อที่ดินของ ข. และยังชำระค่าที่ดินไม่ครบถ้วน ข. จึงมีบุริมสิทธิในราคาที่ค้างชำระไว้ ต่อมา ข. โอนสิทธิที่จะได้รับชำระค่าที่ดินให้ ค. ดังนี้ ค. ย่อมมีบุริมสิทธิในราคาที่ดินที่ ก. ค้างชำระด้วย ตามมาตรา ๒๗๓ (๓) และถึงแม้ว่า ก. จะยังมีเจ้าหนี้สามัญคนอื่น ค. ย่อมมีบุริมสิทธิในการที่จะได้รับชำระหนี้ก่อนเจ้าหนี้สามัญคนอื่นของ ก.[3]

แบบของการโอนสิทธิเรียกร้อง

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๓๐๖ บัญญัติว่า “การโอนหนี้อันจะพึงต้องชำระแก่เจ้าหนี้คนหนึ่งโดยเฉพาะเจาะจงนั้น ถ้าไม่ทำเป็นหนังสือ ท่านว่าไม่สมบูรณ์ อนึ่งการโอนหนี้นั้นท่านว่าจะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้ลูกหนี้หรือบุคคลภายนอกได้แต่เมื่อได้บอกกล่าวการโอนไปยังลูกหนี้หรือลูกหนี้จะได้ยินยอมด้วยในการโอนนั้น คำบอกกล่าวหรือความยินยอมเช่นว่านี้ท่านว่าต้องทำเป็นหนังสือ

  ถ้าลูกหนี้ทำให้พอใจแก่ผู้โอนด้วยการใช้เงิน หรือด้วยประการอื่นเสียแต่ก่อนได้รับบอกกล่าว หรือก่อนได้ตกลงให้โอนไซร้ ลูกหนี้นั้นก็เป็นอันหลุดพ้นจากหนี้”

  ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๓๐๙ บัญญัติว่า “การโอนหนี้อันพึงต้องชำระตามเขาสั่งนั้น ท่านว่าจะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้ลูกหนี้หรือบุคคลภายนอกคนอื่นได้แต่เฉพาะเมื่อการโอนนั้นได้สลักหลังไว้ในตราสาร และตัวตราสารนั้นได้ส่งมอบให้แก่ผู้รับโอนไปด้วย”

   กรณีแรก หนี้ที่ต้องชำระแก่เจ้าหนี้โดยเฉพาะเจาะจง  คือลูกหนี้ทราบแน่นอนว่าตนต้องชำระหนี้ให้ใคร การโอนสิทธิเรียกร้องจะต้องทำเป็นหนังสือระหว่างเจ้าหนี้กับผู้รับโอนโดยระบุว่าเจ้าหนี้ยินยอมโอนสิทธิเรียกร้องให้แก่ผู้รับโอน โดยฝ่ายผู้โอนต้องลงลายมือชื่อไว้เป็นหลักฐาน (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๑๘๙๓/๒๕๑๒ และ ๔๑๓๙/๒๕๓๒ วินิจฉัยว่า การโอนสิทธิเรียกร้องโดยทำเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้โอนฝ่ายเดียวก็สมบูรณ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๓๐๖) ถ้าหากการโอนสิทธิเรียกร้องดังกล่าวมิได้ทำเป็นหนังสือ เช่น ทำด้วยวาจา ย่อมมีผลทำให้การโอนนั้นไม่สมบูรณ์โดยไม่มีผลในกฎหมาย (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๒๒๑/๒๕๑๖) แม้จะได้บอกกล่าวลูกหนี้ หรือลูกหนี้ยินยอมแล้วก็ตาม

  กรณีที่สอง หนี้ที่ไม่ต้องชำระแก่เจ้าหนี้โดยเฉพาะเจาะจง  คือลูกหนี้ไม่ทราบว่าเจ้าหนี้ของตนเป็นใครกันแน่ การโอนสิทธิเรียกร้องชนิดนี้ไม่อยู่ภายใต้บังคับของมาตรา ๓๐๖ ดังนั้นเจ้าหนี้กับผู้รับโอนอาจจะไปตกลงโอนสิทธิเรียกร้องกันด้วยวิธีใดๆ ก็ได้ เช่น ตกลงกันด้วยวาจา หรือการส่งมอบเอกสารสิทธิ นายยล ธีรกุล ในคำอธิบายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยหนี้ ได้ยกตัวอย่างไว้ว่า ก. เป็นผู้ถือสลากกินแบ่งของรัฐบาลซึ่งถูกรางวัลที่ ๑ เป็นเงิน ๕๐๐,๐๐๐ บาท ดังนี้ ที่สำนักงานกินแบ่งรัฐบาลจะต้องชำระเงินรางวัลไม่เป็นเฉพาะเจาะจงแก่ผู้ใด ดังนั้น ก. จึงอาจโอนสิทธิเรียกร้องนั้นให้แก่ ข. ได้โดยเพียงแต่ส่งมอบสลากกินแบ่งนั้นให้แก่ ข. โดยไม่ต้องทำเป็นหนังสือก็ได้

 กรณีที่สาม หนี้อันพึงต้องชำระตามเขาสั่ง (มาตรา ๓๐๙)  คือลูกหนี้ต้องชำระหนี้ให้แก่บุคคลใดก็ตามที่เจ้าหนี้สั่ง ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เรื่องเอกเทศสัญญานั้นมีอยู่หลายประการได้แก่ ใบตราสั่ง ใบรับของคลังสินค้า ประทวนสินค้า กรมธรรม์ประกันชีวิต ตั๋วเงิน หุ้นผู้ถือ ซึ่งบางกรณีก็มีกฎหมายในส่วนของเอกเทศสัญญานั้นๆ บัญญัติไว้เป็นการเฉพาะแล้ว กรณีเช่นนี้จะนำมาตรา ๓๐๙ ไปใช้บังคับไม่ได้

  สำหรับวิธีการโอนสิทธิเรียกร้องตามมาตรา ๓๐๙ นี้ มี ๒ ประการ และต้องประกอบกันดังนี้ คือ

๑.      เจ้าหนี้ต้องสลักหลังตราสาร  และ

๒.    เจ้าหนี้ต้องส่งมอบตราสารนั้นให้แก่ผู้รับโอน

     ถ้ามิได้ดำเนินการให้ครบถ้วนตามนี้ จะยกเรื่องการโอนสิทธิเรียกร้องนี้ขึ้นเป็นข้อต่อสู้ลูกหนี้หรือบุคคลภายนอกไม่ได้[4]

การโอนสิทธิเรียกร้องในหนี้ที่ต้องชำระเจ้าหนี้โดยเฉพาะเจาะจง  มาตรา ๓๐๖