ศาลที่มีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีครอบครัว

***************

คดีครอบครัวอยู่ในอำนาจพิจารณาพิพากษาของศาลเยาวชนและครอบครัว ซึ่งเปิดทำการครบทุกจังหวัดแล้ว คดีครอบครัวนั้นตามตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. ๒๕๕๓ มาตรา ๔ หมายถึง “คดีแพ่งที่ฟ้องหรือร้องขอต่อศาล หรือกระทำการใดๆ ในทางศาลเกี่ยวกับผู้เยาว์หรือครอบครัว ซึ่งจะต้องบังคับตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์กฎหมาย ว่าด้วยการจดทะเบียนครอบครัวหรือกฎหมายอื่นที่เกี่ยวกับครอบครัว” อันมีความหมายว่า คดีที่เกี่ยวด้วยการสมรสรวมทั้งสิทธิและหน้าที่หรือความสัมพันธ์ระหว่างสามี ภริยา บิดา มารดา และบุตร ไม่ว่าในทางใดๆ ซึ่งพิพาทกันตามบทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมาย แพ่งและพาณิชย์ บรรพ ๕ ทั้งหมด รวมทั้งคดีเกี่ยวด้วยสถานะและความสามารถของ บุคคลอันเกี่ยวกับครอบครัวหรือส่วนได้เสียของผู้เยาว์ ซึ่งพิพาทกันตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ในบรรพ ๑ มาตรา ๒๑ ถึง ๒๘, ๓๒, ๔๓ และ ๔๔ และในบรรพ ๖ มาตรา ๑๖๑๐, ๑๖๑๑, ๑๖๘๗ และ ๑๖๙๒ เหล่านี้ย่อมถือเป็นคดีครอบครัวทั้งสิ้น

นอกจากนี้ยังรวมถึงคดีที่ฟ้องร้องกันตามพระราชบัญญัติจดทะเบียนครอบครัว พ.ศ. ๒๔๗๘ พระราชบัญญัติคุ้มครองเด็ก พ.ศ. ๒๕๔๖ และกฎหมายเกี่ยวกับครอบครัว ที่จะมีการตราออกมาใช้บังคับในอนาคต เช่น กฎหมายการรับตั้งครรภ์แทนด้วย เช่น การฟ้องขอให้แบ่งสินสมรส ขอให้ชำระค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตร ให้บุตรอยู่ในความปกครองของตน การฟ้องขอให้เพิกถอนการสมรสที่เป็นโมฆียะเพราะถูกข่มขู่ ฯลฯ หรือการที่ ภริยาร้องขอให้ศาลมีคำสั่งให้สามีของตนเป็นคนไร้ความสามารถ และตั้งภริยาเป็น ผู้อนุบาล เหล่านี้ เป็นคดีครอบครัวอยู่ในอำนาจพิจารณาพิพากษาของศาลเยาวชน และครอบครัว

อย่างไรก็ดี การที่บุตรผู้เยาว์ได้รับทรัพย์สินจากบิดาแล้วต่อมาบิดาถึงแก่กรรม บุตรจึงฟ้องผู้จัดการมรดกของบิดาให้โอนสิทธิในทรัพย์สินดังกล่าวให้แก่ตนนั้นมิได้เป็นคดีที่เกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัวหรือส่วนได้เสียของผู้เยาว์ที่มีบทบัญญัติในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ให้ความคุ้มครอง จึงมิใช่เป็นคดีครอบครัว (คำวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ๑/๒๕๓๕) หรือการที่ผู้เยาว์กระทำละเมิด โจทก์จึงฟ้องเรียกค่าเสียหายจากผู้เยาว์ และบิดามารดาของผู้เยาว์ก็มิได้เกี่ยวด้วยส่วนได้เสียของผู้เยาว์ที่บทบัญญัติในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ให้ความคุ้มครอง และมิได้เกี่ยวด้วย สถานะทางกฎมายของผู้เยาว์ แม้จะมีการกล่าวอ้างถึงการร่วมรับผิดชอบของบิดามารดา ผู้เยาว์ตามมาตรา ๔๒๙ แต่บทบัญญัติดังกล่าวหาได้เกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัวของผู้เยาว์ตามบรรพ ๕ ไม่ จึงมิใช่เป็นคดีครอบครัวไม่อยู่ในอำนาจพิจารณาพิพากษาของศาลเยาวชนและครอบครัว แต่อยู่ในอำนาจของศาลแขวงศาลจังหวัด หรือศาลแพ่ง

และหากมีทุนทรัพย์ไม่เกิน ๕๐,๐๐๐ บาท ก็อุทธรณ์ข้อเท็จจริงไม่ได้ ต้องห้ามตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๒๒๔

สำหรับคดีครอบครัวตามกฎหมายว่าด้วยการจดทะเบียนครอบครัวนั้นเป็นการขยายเขตอำนาจของศาลเยาวชนและครอบครัวให้ครอบคลุมถึงคดีที่เคยเป็นคดีปกครอง อาทิเช่น คดีที่ผู้ร้องยื่นคำร้องขอจดทะเบียนสมรสแต่นายทะเบียนไม่รับจดทะเบียนสมรสให้ซึ่งเคยมีคำวินิจฉัยของประธานศาลฎีกาที่ ยช ๗/๒๕๔๗ ว่ามิใช่เป็นคดีครอบครัวนั้น ปัจจุบันนี้ต้องถือว่าเป็นคดีครอบครัว อยู่ในอำนาจพิจารณาและมีคำสั่งของศาลเยาวชนและครอบครัว

นอกจากนี้คดีจดทะเบียนการหย่า จดทะเบียนเด็กเป็นบุตรชอบด้วย กฎหมาย จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม หรือ จดทะเบียนเลิกรับบุตรบุญธรรม ก็เป็นคดีครอบครัวด้วย ส่วนคดีตามพระราชบัญญัติคุ้มครองเด็ก พ.ศ. ๒๕๔๖ ที่เป็นคดี ครอบครัว อาทิเช่น คดีตามมาตรา ๓๘ กรณีที่ปลัดกระทรวงการพัฒนาสังคมและ ความมั่นคงของมนุษย์ หรือผู้ว่าราชการจังหวัดสั่งให้เด็กที่พึงได้รับการสงเคราะห์เข้ารับการสงเคราะห์แต่ผู้ปกครองของเด็กไม่ยินยอม หรือคดีที่ผู้ปกครองยื่นคำร้องขอรับเด็กที่อยู่ในสภาพจำต้องได้รับการสงเคราะห์ไปปกครองดูแลเองแต่ปลัดกระทรวงการพัฒนาสังคม และความมั่นคงของมนุษย์ปฏิเสธไม่อนุญาต หรือ คดีตามมาตรา ๓๙ ที่พนักงานเจ้าหน้าที่เรียกผู้ปกครองมาทำทัณฑ์บนและให้วางประกันเป็นจำนวนเงินเกินฐานานุรูป หรือคดีตามมาตรา ๔๖ ที่ผู้ว่าราชการจังหวัดสั่งให้ส่งเด็กเข้ารับการคุ้มครองสวัสดิภาพ แต่ผู้ปกครองไม่เห็นด้วย เป็นต้น

การพิจารณาคดีครอบครัวมีวิธีการเป็นพิเศษแตกต่างจากคดีแพ่งปกติ กล่าวคือ กฎหมายกำหนดให้ศาลต้องตั้งผู้ประนีประนอมคดีครอบครัวเพื่อไกล่เกลี่ยให้คู่ความในคดี ครอบครัวที่มีข้อพิพาทได้ประนีประนอมกันก่อนจะทำการสืบพยานไปทันทีเลยไม่ได้ ในการไกล่เกลี่ยนี้ศาลอาจมอบหมายให้บิดา มารดา   ญาติ  ทนายความ หรือนักสังคมสงเคราะห์เข้ามาให้คำปรึกษาหรือช่วยเหลือผู้ประนีประนอมคดีครอบครัวก็ได้ คดีครอบครัวแตกต่างกับคดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัวตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๒๒๔ วรรคสอง และมาตรา ๒๔๘ วรรคสอง ที่บัญญัติเป็นข้อยกเว้นให้อุทธรณ์หรือฎีกาในปัญหาข้อเท็จจริงได้โดยไม่คำนึงว่าจะมีทุนทรัพย์ที่พิพาท กันเป็นจำนวนเท่าใด กล่าวคือ คดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัวจำกัดอยู่แต่เฉพาะคดีแพ่ง ที่มีข้อพิพาทเกี่ยวกับสิทธิและหน้าที่ของบุคคลในฐานะที่เป็นสามีภริยา บิดามารดาและ บุตร ผู้ปกครองและผู้อยู่ในปกครอง ผู้รับบุตรบุญธรรมและบุตรบุญธรรมเท่านั้น เช่น คดีที่ฟ้องขอให้ศาลมีคำพิพากษาแสดงว่าการสมรสเป็นโมฆะและเรียกค่าทดแทนกับ ค่า เลี้ยงชีพ คดีฟ้องหย่า และขอแบ่งสินสมรส คดีฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรหรือคดี ฟ้องเพิกถอนการจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม เหล่านี้เป็นคดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัว แต่คดีข้อพิพาทตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ ๕ แม้จะเป็นคดีครอบครัว อาจจะมิใช่เป็นคดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัวก็ได้ เช่น คดีฟ้องเรียกของหมั้นและสินสอด คืนรวมทั้งเรียกค่าทดแทนในการผิดสัญญาหมั้น ซึ่งมีทุนทรัพย์จำนวน ๓๘,๘๐๐ บาท มิใช่คดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัว เมื่อศาลอุทธรณ์พิพากษายืนตามศาลชั้นต้นให้จำเลย คืนสินสอดและของหมั้นหรือใช้ราคาเป็นเงินไม่เกินทุนทรัพย์ดังกล่าว จำเลยจึงฎีกาในปัญหาข้อเท็จจริงไม่ได้  ต้องห้ามตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๒๔๘ (คำสั่งคำร้องศาลฎีกาที่ ๑๓๓๐/๒๔๓๕) หรือคดีที่ผู้เยาว์ฟ้องขอแบ่งมรดก ก็มิใช่เป็นปัญหาเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัว แม้ศาลอุทธรณ์จะแก้ไขมากก็ตาม แต่เมื่อทุน ทรัพย์ที่พิพาทในชั้นฎีกาไม่เกิน ๒๐๐,๐๐๐ บาท จำเลยจึงฎีกาในปัญหาข้อเท็จจริงไม่ได้ ต้องห้ามตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๒๔๘ เช่นเดียวกัน (คำสั่งคำร้องศาลฎีกาที่ ๑๕๒๔/๒๕๓๕)

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๔๘๕๓/๒๕๓๘ การที่โจทก์อุทธรณ์ขอให้บังคับจำเลยที่ ๑ คืนของหมั้นเป็นเงิน ๑๐,๐๐๐ บาท และให้จำเลยที่ ๒ และที่ ๓ ร่วมกันคืนสินสอด เป็นเงิน ๕๐,๐๐๐ บาทนั้น หนี้ที่โจทก์ฟ้องจำเลยที่ ๑ สามารถแยกออกจากหนี้ของจำเลยที่ ๒ และที่ ๓ เป็นคนละส่วนกันได้ เมื่อทุนทรัพย์ที่พิพาทกันในชั้นอุทธรณ์ แต่ละส่วนไม่เกินห้าหมื่นบาท จึงต้องห้ามมิให้คู่ความอุทธรณ์ในข้อเท็จจริงตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๒๒๔ วรรคหนึ่ง

คำสั่งคำร้องศาลฎีกาที่ ๒๔๔/๒๕๔๕ การที่โจทก์ฟ้องเรียกค่าทดแทนจากจำเลยโดยอ้างเหตุว่าจำเลยคบหากับสามีโจทก์ในลักษณะชู้สาว โดยได้เเต่งงานกันและจำเลยแสดงตนโดยเปิดเผยว่าเป็นภริยาของสามีโจทก์นั้น เป็นการฟ้องเรียกค่าทดแทน ตามนัยแห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๕๒๓ วรรคสอง อันเป็นเรื่องที่กระทบกระเทือนต่อสิทธิและหน้าที่กับควาสัมพันธ์ระหว่างสามีภริยาโดยตรง หาใช่คดีละเมิดธรรมดาไม่ จึงเป็นคดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัว ไม่ต้องห้าม มิให้ฎีกาในปัญหา ข้อเท็จจริงตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๒๔๘ วรรคสอง

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๗๕๕/๒๕๔๕ ฟ้องเรียกสินสอดคืน ไม่ใช่คดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัว ทุนทรัพย์ไม่เกิน ๔๐,๐๐๐ บาท จึงต้องห้ามมิให้อุทธรณ์ในปัญหาข้อเท็จจริง

ในการฟ้องคดีครอบครัวในศาลเยาวชนและครอบครัวนั้น ถ้าข้อหาในคำฟ้อง มีทั้งข้อหาที่เป็นคดีครอบครัวและข้อหาที่มิใช่คดีครอบครัวรวมกัน แต่หากมูลความแห่งคดีเกี่ยวข้องกันแล้ว โจทก์มีสิทธิฟ้องจำเลยในข้อหาที่มิใช่คดีครอบครัวกับข้อหาที่เป็นคดีครอบครัวต่อศาลเยาวชนและครอบครัวได้ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๕ โดยไม่ต้องแยกข้อหาที่มิใช่คดีครอบครัวไปฟ้องยังศาลจังหวัด เช่น โจทก์ ฟ้องขอให้เพิกถอนการสมรสระหว่างโจทก์กับจำเลยที่เป็นโมฆะ เพราะถูกข่มขู่และเรียก ค่าเสียหายจากจำเลยที่ข่มขืนกระทำชำเราโจทก์ก่อนที่จะข่มขู่ให้ทำการสมรสด้วยนั้น คำฟ้องในส่วนที่เกี่ยวกับคำขอให้เพิกถอนการสมรสเพราะถูกข่มขู่เป็นการฟ้องตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๕o๗ จึงเป็นคดีครอบครัว ส่วนคำฟ้องในส่วน ที่เกี่ยวกับการเรียกค่าเสียหายที่โจทก์ ถูกจำเลยข่มขู่กระทำชำเราเป็นคำฟ้องเรียก ค่าเสียหายเพราะเหตุละเมิด มิใช่คดีแพ่งที่ฟ้องเกี่ยวกับครอบครัว แต่อย่างไรก็ดีตามคำฟ้องทั้งสองนี้สืบเนื่องจากการที่โจทก์ถูกจำเลยบังคับขู่เข็ญ พาโจทก์ไปข่มขืนกระทำ ชำเราเช่นเดียวกัน ถือได้ว่ามูลความแห่งคดีเกี่ยวข้องกัน โจทก์จึงมีสิทธิเสนอคำฟ้องใน ส่วนที่เกี่ยวกับคำขอให้จำเลยชดใช้ค่าเสียหายดังกล่าวต่อศาลเยาวชนและครอบครัวได้ สำหรับในกรณีที่คำฟ้องมีหลายข้อหาแต่เป็นคดีครอบครัวทุกข้อหา และโจทก์มีสิทธิฟ้อง คดีต่อศาลในท้องที่ที่มีศาลเยาวชนและครอบครัว ๒ ศาลต่างท้องที่กันนั้น โจทก์จะเลือกฟ้องคดีครอบครัวทุกข้อหาต่อศาลเยาวชนและครอบครัวศาลใดศาลหนึ่งก็ได้

อ้างอิง : วิชา ครอบครัว (ศอ.ประสพสุข บุญเดช) รวมคำบรรยายเนติฯ สมัยที่ 68 เล่มที่1 การบรรยายครั้งที่ 1